Spis cudzołożnic. Proza podróżna

Powieść Jerzego Pilcha z 1993 roku. To groteskowa opowieść, której bohaterem jest Gustaw – niespełniony pisarz, natchniony poeta, piewca kobiecych wdzięków ale i spadkobierca romantycznych wieszczów. Fabuła powieści koncentruje się wokół wizyty szwedzkiego humanisty z Uppsali w Krakowie. Główny bohater, pełniący również rolę narratora powieści, podejmuje się misji „zapoznania” cudzoziemca z miastem. Jednak gość oprowadzany jest nie tylko po tradycyjnie zwiedzanych zabytkach Krakowa, lecz głównie po miejscach upamiętniających represje dokonane przez służbę bezpieczeństwa. na opozycji. Gustaw staje się przewodnikiem po muzeum polskich cierpień i nonsensach peerelowskiej rzeczywistości lat osiemdziesiątych. Tak oto zaprowadza szwedzkiego humanistę do bramy przy ul. Szewskiej 7, gdzie z rąk SB w 1977 roku zginął Stanisław Pyjas, po czym pokazuje gościowi pompę na Krakowskim Rynku, przy której Walenty Badylak w 1980 roku, w ramach protestu przeciwko kłamstwu katyńskiemu, dokonał samospalenia. Będąc w Nowej Hucie, cudzoziemiec zapoznany zostaje z tajnikami śmierci młodego robotnika z Huty im. Lenina, który zginął w czasie demonstracji. Gustaw oprowadza cudzoziemca również po mniej głośnych lub zgoła niczym nie wsławionych uliczkach i przybytkach, takich jak punkt skupu opakowań szklanych albo bar „Vis à vis”, które z różnych powodów są bliskie jego sercu. Idąc tropem bohaterów poznajemy barwny świat Krakowa lat osiemdziesiątych, wiele ważnych i znanych miejsc, których dziś już nie ma, między innymi pomnik Lenina na Placu Centralnym, restauracje „Staropolska”, kawiarnię „Warszawianka”, czy bar mleczny „Pionier”. To nadaje powieści cech cennego świadectwa tamtych minionych lat.

Proza podróżna, sformułowanie zawarte w tytule utworu odnosi się nie tylko do „wycieczki” po Krakowie, ale również do podróży w czasie, w jaką czytelnik udaje się wraz z Gustawem. Celem tej wyprawy jest przeszłość – miniony świat doznań i wrażeń bohatera z czasów młodości. Szwedzki humanista, będąc u kresu swej długiej delegacji służbowej, zmęczony i rozczarowany zdradą żony, zupełnie nie jest zainteresowany osobliwościami zabytkowego miasta. Gość z Uppsali po wizycie w Krakowie spodziewa się jedynie jakieś pięknej towarzyszki, która (zapewne skuteczniej niż Gustaw) umiliłaby mu pobyt w Polsce. Przed głównym bohaterem staje więc zadanie znalezienia owej kobiety, gotowej „zabawić” cudzoziemca. Z tej to przyczyny, Gustaw sięga po swój notes, zawierający tytułowy spis cudzołożnic, a więc niezwykle cenny wykaz telefonów kobiet jego życia, które miały „zażegnać fenomen obojętności świata”.

Zasadniczym problemem powieści jest „polskość”. Gustaw, zmuszony do roli przewodnika po Krakowie stara się zaprezentować istotę bycia Polakiem i życia w Polsce. To szczególne zadanie jest doskonałą okazją do snucia upoetyzowanych monologów, którymi nasycona jest powieść. Owe wypowiedzi zawierają kryptocytaty ze znanych dzieł literatury polskiej, (głównie Mickiewicza), co czyni bohatera spadkobiercą tradycji romantycznej. Gustaw-romantyk jest jednak dzieckiem XX wieku, wychowanym w socjalistycznym w kraju. Nocna wędrówka bohaterów jest pretekstem do ukazania paradoksów losu intelektualisty w Polsce, w której giną dawne wartości, a na ich miejsce nie ma jeszcze nowych idei. Rozrachunek z tradycją i „polskością” dokonywany jest w specyficzny sposób: bohater-narrator, patrzy na siebie z boku, ironicznie komentując swoje postępki i budując konieczny dystans do narodowych ról. Dzięki zastosowaniu ironii i groteski w utworze, Pilch dołączył do grona prześmiewców „kompleksu polskiego”, wśród których należy wymienić Gombrowicza, Dygata, czy Konwickiego.

Jerzy Pilch urodzony w 1952 roku w Wiśle, to jeden z najbardziej znanych i cenionych współczesnych pisarzy polskich. Po ukończeniu filologii polskiej na Uniwersytecie Jagiellońskim, był stypendystą w USA (1994), pracownikiem Instytutu Filologii Polskiej UJ (1976–85), redaktorem dwutygodnika „Student” (1978–81), założycielem i redaktorem pisma mówionego „Na głos” (1983–88), felietonistą „Tygodnika Powszechnego”, „Polityki” i „Dziennika” (1999–2006). Felietony wydał m.in. w zbiorach Rozpacz z powodu utraty furmanki (1994), Bezpowrotnie utracona leworęczność (1998, nominacja do Nike 1999, Paszport Polityki) i Upadek człowieka pod Dworcem Centralnym (2002), Pociąg do życia wiecznego (2007). Jako poeta zadebiutował na łamach „Na przełaj” w 1969 r. Pilch jest laureatem prestiżowych nagród: Nagrody Fundacji im. Kościelskich (1989) a także Nike (2001).

W prozie debiutował tomem opowiadań Wyznania twórcy pokątnej literatury erotycznej (1988), za który otrzymał Nagrodę im. Kościelskich. Kolejne utwory zdobyły pisarzowi popularność i uznanie czytelników. Mowa o takich powieściach jak: „Spis cudzołożnic„ (1993), „Inne rozkosze„ (1995), „Monolog z lisiej jamy„ (1996), „Tysiąc spokojnych miast„ (1997), „Tezy o głupocie, piciu i umieraniu„ (1997, nominacja do Nike 1998), „Opowieści wigilijne„ (wraz z Olgą Tokarczuk i Andrzejem Stasiukiem 2000), „Pod mocnym aniołem„ (2000 – Nagroda Nike 2001), „Miasto utrapienia„ (2004), „Narty Ojca Świętego„ (2004), czy „Marsz Polonia„ (2008).

Na pisarstwo Pilcha duży wpływ miały dzieła Haška, Kundery, Hrabala i Jerofiejewa, a z polskich autorów – Schulza i Gombrowicza. Proza Pilcha opiera się na groteskowo przetwarzanych doświadczeniach autobiograficznych. Narrator patrzy na świat z ironią, dostrzega przemiany obyczajowe, ale na pierwszy plan wydobywa śmieszność, przesłaniającą tragizm życia. Pisarz kreuje mityczne opowieści utkane z wątków z własnego życia i tradycji literackiej.

oprac. Iwona Klimek

Bibliografia:
A. Libera, „O czym pisze Jerzy Pilch?„ [w:] „Puls” 1993 nr 1 s. 185–194.
S. Stabro, „Literatura polska 1944–2000 w zarysie„ , Kraków 2002.