Poemat dla dorosłych
Głośny utwór Adama Ważyka wydrukowany 21 sierpnia 1955 roku na łamach tygodnika „Nowa Kultura”. Poemat stał się przedmiotem licznych ataków, ale i pochwał. Jego publikacja wywołała burzliwą dyskusję na wysokim szczeblu, protesty robotników i dziennikarzy. Poemat dla dorosłych był także nagłą woltą w poglądach poety, gloryfikującego jeszcze kilka lat wcześniej społeczne przemiany w Polsce, opiewającego piękno odbudowywanej Warszawy i Nowej Huty. O tych samych miejscach Ważyk, w "Poemacie dla dorosłych" pisze z goryczą, sarkazmem i oburzeniem, przedstawiając ich nędzę, zaniedbanie oraz demoralizację.
Utwór składa się z 15 części, miejscami bardziej bliskich publicystyce niż obrazowaniu poetyckiemu, nawiązujących do różnych gatunków. Najwięcej kontrowersji wzbudziła część IV, dotycząca Nowej Huty. Pierwsze „socjalistyczne miasto”, wielokroć opiewane w wierszach i w prozie ówczesnych lat, stało się tematem zajadłego pamfletu. Natomiast „przodująca klasa robotnicza”, została ukazana jako dziki tłum, który „wykopać miał z ziemi nowe Eldorado”, bezwiedna masa „żyjąca dziko, z dnia na dzień i wbrew kaznodziejom”. Nowa Huta, ikona socjalizmu, wyłaniająca się z poematu Ważyka to miejsce upadku wszelkiej moralności i obyczajowości. Robotnicy określeni są mianem: „masy wędrownej, Polski nieczłowieczej”, a w końcu „kaszy”.
„Wielka migracja przemysł budująca,
nie znana Polsce, ale znana dziejom,
karmiona pustką wielkich słów, żyjąca
dziko z dnia na dzień i wbrew kaznodziejom –
w węglowym czadzie, w powolnej męczarni,
z niej się wytapia robotnicza klasa.
Dużo odpadków. A na razie kasza.”
Utwór uderzył również w istotne i newralgiczne punkty rzeczywistości PRL-u : w panującą biedę i zbrojenia, w kłamstwo doktrynalne i obyczajowe, w misję klasy robotniczej, w brzydotę z ciężkim trudem odbudowanej Warszawy. Jednak należy zauważyć, że Ważyk był mało konsekwentny w krytyce systemu i jego dzieła. Nie odważył się tknąć partii, czego dowodem jest finał "Poematu dla dorosłych":
„Upominamy się na ziemi,
o którą nie graliśmy w kości
o którą milion padł w bitwach,
o jasne prawdy, o zboże wolności,
o rozum płomienny
o rozum płomienny
upominamy się codziennie,
upominamy się partią.”
Te kilka wersów skutecznie unicestwiło demaskatorską ideę całości. Jednak jak pokazał czas wokół tego głośnego dzieła wytworzyła się niezasłużona legenda, utworu całkowicie zbuntowanego wobec socrealizmu. Tymczasem autor zanegował jedynie praktyczne nieprawidłowości wcielania marksistowskiej doktryny w życiu, a nie całą ideologię wyrosłą z jej łona. Niemniej jednak "Poemat dla dorosłych" zalicza się do utworów rozrachunkowych. Ważyk ujawnił w nim konflikty, które politycy starali się ukryć, a które potem stały się przyczyną takich wydarzeń jak przełom październikowy. "Poemat dla dorosłych" okazał się jednym z najbardziej znaczących dzieł odwilżowej literatury.
Adam Ważyk (1905–1982), właściwie Adam Wagman
W młodości przynależał do Awangardy Krakowskiej. Debiutował w 1924 roku, w wieku 19 lat tomem poezji "Semafory", po dwóch latach wydał kolejny zbiór wierszy "Oczy i usta", po czym na kilkanaście lat zamilkł jako poeta, poświęcając się prozie i pracy tłumacza. Do twórczości lirycznej powrócił dopiero w latach II wojny światowej.
Ważyk wkroczył do poezji, jako zdecydowany wyraziciel postaw pokolenia, które przeciwstawiało się młodopolskiej symbolice, tęsknotom metafizycznym, poetyckiemu patosowi. Opiewał za to rzeczywistość konkretną, pobudzającą wyobraźnie, cieszącą zmysły. Jego młodzieńcza przygoda z poezją awangardową nie trwała długo. Ważyk ,swe odejście od liryki w drugiej połowie lat międzywojennych, tłumaczył klimatem epoki. Poetę obudziła w nim dopiero II wojna światowa. Jednak wiersze z tego okresu znacznie różniły się od poprzednich, wydanych w latach dwudziestych. W poezję tę wkroczyła z całą swą powagą historia, która determinowała w znacznym stopniu jej charakter. Poeta sięgnął wtedy po klasyczne formy, jednak dalej odrzucał metafizykę i symbolizm, lubując się w konkrecie i w szczególe. Jego wiersze z wojennego zbioru "Serce granatu", dają plastyczny obraz wojny, natomiast powojenne utwory oddają zarówno wzruszenie jak i patos zachodzących w Polsce zmian. Adam Ważyk tłumaczył także poezję francuską (Rimbaud, Apollinaire, Aragon, Éluard), a także dzieła Horacego, Puszkina ("Eugeniusz Oniegin"), Blaise Cendrarsa, Gerarda de Nervala, oraz Maxa Jacoba.
Po wojnie należał do zespołu redakcyjnego „Kuźnicy”, a w latach 1950–54 pełnił funkcję redaktora „Twórczości”. Ważyk był jednym z teoretyków realizmu socjalistycznego, a także pisarzem politycznym. To autor panegiryków na cześć Stalina, Bieruta, a także wierszy atakujących imperializm. Wyrazem zmiany poglądów pisarza był rok 1955, kiedy to opublikował słynny "Poematu dla dorosłych". Przemiany społeczne, dokonane przez komunistów, o których wcześniej pisał z entuzjazmem, w "Poemacie… " poddane zostały ostrej krytyce.
Publikacja utworu wywołała wielki skandal, a sam Ważyk przestał już pisać utwory polityczne. W twórczości napisanej po 1956 roku widoczny jest zwrot do własnej poetyki z czasów młodości.
W 1964 roku podpisał tzw. List 34 skierowany do Józefa Cyrankiewicza, będący pierwszym zorganizowanym aktem protestu środowisk twórczych przeciwko socjalistycznej polityce kulturalnej. Stanął również w obronie młodzieży w marcu 1968 roku. W styczniu 1976 podpisał się także pod Memoriałem 101, krytykującym planowany projekt zmiany Konstytucji PRL (przewidujący m.in. wpis o „wiecznej przyjaźni z ZSRR”).
Utwór składa się z 15 części, miejscami bardziej bliskich publicystyce niż obrazowaniu poetyckiemu, nawiązujących do różnych gatunków. Najwięcej kontrowersji wzbudziła część IV, dotycząca Nowej Huty. Pierwsze „socjalistyczne miasto”, wielokroć opiewane w wierszach i w prozie ówczesnych lat, stało się tematem zajadłego pamfletu. Natomiast „przodująca klasa robotnicza”, została ukazana jako dziki tłum, który „wykopać miał z ziemi nowe Eldorado”, bezwiedna masa „żyjąca dziko, z dnia na dzień i wbrew kaznodziejom”. Nowa Huta, ikona socjalizmu, wyłaniająca się z poematu Ważyka to miejsce upadku wszelkiej moralności i obyczajowości. Robotnicy określeni są mianem: „masy wędrownej, Polski nieczłowieczej”, a w końcu „kaszy”.
„Wielka migracja przemysł budująca,
nie znana Polsce, ale znana dziejom,
karmiona pustką wielkich słów, żyjąca
dziko z dnia na dzień i wbrew kaznodziejom –
w węglowym czadzie, w powolnej męczarni,
z niej się wytapia robotnicza klasa.
Dużo odpadków. A na razie kasza.”
Utwór uderzył również w istotne i newralgiczne punkty rzeczywistości PRL-u : w panującą biedę i zbrojenia, w kłamstwo doktrynalne i obyczajowe, w misję klasy robotniczej, w brzydotę z ciężkim trudem odbudowanej Warszawy. Jednak należy zauważyć, że Ważyk był mało konsekwentny w krytyce systemu i jego dzieła. Nie odważył się tknąć partii, czego dowodem jest finał "Poematu dla dorosłych":
„Upominamy się na ziemi,
o którą nie graliśmy w kości
o którą milion padł w bitwach,
o jasne prawdy, o zboże wolności,
o rozum płomienny
o rozum płomienny
upominamy się codziennie,
upominamy się partią.”
Te kilka wersów skutecznie unicestwiło demaskatorską ideę całości. Jednak jak pokazał czas wokół tego głośnego dzieła wytworzyła się niezasłużona legenda, utworu całkowicie zbuntowanego wobec socrealizmu. Tymczasem autor zanegował jedynie praktyczne nieprawidłowości wcielania marksistowskiej doktryny w życiu, a nie całą ideologię wyrosłą z jej łona. Niemniej jednak "Poemat dla dorosłych" zalicza się do utworów rozrachunkowych. Ważyk ujawnił w nim konflikty, które politycy starali się ukryć, a które potem stały się przyczyną takich wydarzeń jak przełom październikowy. "Poemat dla dorosłych" okazał się jednym z najbardziej znaczących dzieł odwilżowej literatury.
Adam Ważyk (1905–1982), właściwie Adam Wagman
W młodości przynależał do Awangardy Krakowskiej. Debiutował w 1924 roku, w wieku 19 lat tomem poezji "Semafory", po dwóch latach wydał kolejny zbiór wierszy "Oczy i usta", po czym na kilkanaście lat zamilkł jako poeta, poświęcając się prozie i pracy tłumacza. Do twórczości lirycznej powrócił dopiero w latach II wojny światowej.
Ważyk wkroczył do poezji, jako zdecydowany wyraziciel postaw pokolenia, które przeciwstawiało się młodopolskiej symbolice, tęsknotom metafizycznym, poetyckiemu patosowi. Opiewał za to rzeczywistość konkretną, pobudzającą wyobraźnie, cieszącą zmysły. Jego młodzieńcza przygoda z poezją awangardową nie trwała długo. Ważyk ,swe odejście od liryki w drugiej połowie lat międzywojennych, tłumaczył klimatem epoki. Poetę obudziła w nim dopiero II wojna światowa. Jednak wiersze z tego okresu znacznie różniły się od poprzednich, wydanych w latach dwudziestych. W poezję tę wkroczyła z całą swą powagą historia, która determinowała w znacznym stopniu jej charakter. Poeta sięgnął wtedy po klasyczne formy, jednak dalej odrzucał metafizykę i symbolizm, lubując się w konkrecie i w szczególe. Jego wiersze z wojennego zbioru "Serce granatu", dają plastyczny obraz wojny, natomiast powojenne utwory oddają zarówno wzruszenie jak i patos zachodzących w Polsce zmian. Adam Ważyk tłumaczył także poezję francuską (Rimbaud, Apollinaire, Aragon, Éluard), a także dzieła Horacego, Puszkina ("Eugeniusz Oniegin"), Blaise Cendrarsa, Gerarda de Nervala, oraz Maxa Jacoba.
Po wojnie należał do zespołu redakcyjnego „Kuźnicy”, a w latach 1950–54 pełnił funkcję redaktora „Twórczości”. Ważyk był jednym z teoretyków realizmu socjalistycznego, a także pisarzem politycznym. To autor panegiryków na cześć Stalina, Bieruta, a także wierszy atakujących imperializm. Wyrazem zmiany poglądów pisarza był rok 1955, kiedy to opublikował słynny "Poematu dla dorosłych". Przemiany społeczne, dokonane przez komunistów, o których wcześniej pisał z entuzjazmem, w "Poemacie… " poddane zostały ostrej krytyce.
Publikacja utworu wywołała wielki skandal, a sam Ważyk przestał już pisać utwory polityczne. W twórczości napisanej po 1956 roku widoczny jest zwrot do własnej poetyki z czasów młodości.
W 1964 roku podpisał tzw. List 34 skierowany do Józefa Cyrankiewicza, będący pierwszym zorganizowanym aktem protestu środowisk twórczych przeciwko socjalistycznej polityce kulturalnej. Stanął również w obronie młodzieży w marcu 1968 roku. W styczniu 1976 podpisał się także pod Memoriałem 101, krytykującym planowany projekt zmiany Konstytucji PRL (przewidujący m.in. wpis o „wiecznej przyjaźni z ZSRR”).
oprac. Iwona Klimek
Źródło:
J. Łukasiewicz, "Adama Ważyka Poemat dla dorosłych – obrachunkowy", [w: ] „Lektury Polonistyczne”, Kraków 1999,
R. Matuszewski, "Literatura polska 1939–1991", Warszawa 1992,
S. Starbo, "Poezja i historia. Od Żagarów do Nowej Fali", Kraków 2001.
